عنصر مادي جرم ترك فعل و ديدگاه‏ها

يكي از قواعد مسلّم حقوق جزا اين است كه نمي‏توان كسي را به صرف قصد ارتكاب جرم، مجازات كرد. بايد اين نيت مجرمانه در قالب ركن مادي جرم، تحقق عيني پيدا كند. مسلما افعال مثبت نظير كشتن با چاقو و گلوله، ايراد ضرب و جرح، پرتاب كردن از بلندي، خفه كردن، و مسموم نمودن صلاحيت به فعليت رساندن اين قصد را دارد و ركن مادي جرم قتل محسوب مي‏شود؛ ولي آيا ترك فعل (فعل ناشي از ترك فعل) در شرايط خاصي مي‏تواند ركن مادي جرم قرار گيرد؟

در پاسخ به اين سؤال، حقوق‏دانان و فقها، اتفاق‏نظر ندارند و ديدگاه‏هاي مختلفي در اين زمينه ابراز داشته‏اند كه به طور خلاصه مورد بحث و بررسي قرار مي‏گيرد.

2-3-4-1-  نفي مطلق

نظريه غالب در حقوق فرانسه اين است كه تارك مسئول و سبب وقوع نتيجه مجرمانه نيست و ترك فعل و امتناع نمي‏تواند عنصر مادي جرم واقع شود. دو دليل براي تأييد اين ديدگاه مي‏توان اقامه كرد:

الف. يكي از شرايط مهم مسئوليت كيفري وجود رابطه سببيت بين ترك فعل و نتيجه مجرمانه است. در موارد ترك فعل، اين رابطه وجود ندارد؛ چون ـ براي مثال ـ مرگ كودك غريق و انسان گرسنه، در اثر خفگي در آب يا به دليل فشار گرسنگي به وقوع پيوسته است نه در نتيجه بيرون نكشيدن از آب يا ندادن غذا از سوي فرد خودداري‏كننده. به بيان ديگر، فرد تارك در اين‏گونه موارد مانع مرگ نشده است، در حالي كه براي تحقق مسئوليت كيفري، او بايد باعث و سبب مرگ شده باشد.[1]

در پاسخ مي‏توان گفت: درست است كه در همه موارد ترك فعل، رابطه سببيت و استناد بين ترك فعل و نتيجه مجرمانه حاكم نيست و اگر نقش تارك فعل در تحقق نتيجه مجرمانه تنها به اين صورت باشد كه مانع مرگ مجني‏عليه نشده، اين اشكال، بجاست كه عدم مانع جزئي از اجزاي علت تامه است؛ معقول نيست كه تأثير بقيه اجزا را ناديده گرفت و مرگ را به جزء ضعيف از علت تامه نسبت داد؛ ولي در مواردي كه سببْ اقوا از مباشر باشد، عدم مانع جانشين علت تامه مي‏گردد و عرفا تأثير بقيه اجزا ناديده گرفته مي‏شود. به بيان واضح‏تر، مباشر جرم به دليل فقدان عقل، قدرت، اختيار، علم و بلوغ داراي مسئوليت كيفري نباشد. در اين صورت، سبب يعني شخصي كه با وجود توانايي از وقوع جرم جلوگيري نكرده، مباشر معنوي ارتكاب جرم محسوب شده و مسئول نتيجه محرمانه مي‏باشد؛ همانند موارد ذيل:

الف. مباشر جرم عامل طبيعي باشد. مانند تلف و خسارت ناشي از ريزش ديوار و ضامن بودن صاحب آن به دليل آگاهي از خطر ريزش آن و كوتاهي و سهل‏انگاري او در اصلاح و تعمير آن.

ب. مباشر جرم جاهل باشد؛ مانند عدم آگاهي راننده لوكوموتيو نسبت به عدم تنظيم خطوط راه‏آهن توسط سوزنبان كه منجر به تصادف دو قطار گردد. در اين صورت سوزنبان ضامن است، چون در انجام مسئوليت قانوني خويش تفريط و كوتاهي نموده است.

ج. مباشر جنايت حيوان باشد و مالك آن با وجود آگاهي نسبت به وضعيت خطرناك آن در مراقبت و حراست از آن سهل‏انگاري كند.نيز در مواردي كه خودداري‏كننده با تعهد و الزام شخصي حيات مجني‏عليه را وابسته به فعل نجات‏بخش خود نمايد و مجني‏عليه با خيال راحت به دليل اعتماد به اقدام نجات‏بخش آن شخص دست به اقدام خطرناك بزند؛ مثل تعهد مربي شنا و نجات غريق در قبال نجات شناگران در صورت مواجه شدن با خطر غرق شدن. در اين صورت، اگر يكي از شناگران غرق شود مربي و يا نجات غريق ضامن است

[1] – حسين ميرمحمّد صادقى، حقوق كيفرى اختصاصى جرايم عليه اشخاص، 1386، ص 290.

لینک جزییات بیشتر و دانلود این پایان نامه:

ماهیت ترک فعل در جرم قتل در حقوق ایران با نگاهی حقوق آمریکا و فرانسه