حوضه آبريز دز بخشي از ارتفاعات زاگرس مياني را دربر مي‌گيرد و از لحاظ تقسيم‌بندي كلي هيدرولوژي ايران، جزئي از حوضه آبريز خليج‌فارس مي‌باشد. اين حوضه در محدوده بين ¢35,°32 تا ¢07,°34 عرض جغرافيايي شمالي و ¢20,°48 تا ¢20,°50 طول جغرافيايي شرقي در جنوب غربي ايران، و در استان‌های اصفهان، خوزستان، لرستان، مرکزی، همدان و چهارمحال‌بختیاری واقع شده است. حوضه دز از غرب به حوضه كرخه از شمال به حوضه قره‌چاي و زاينده‌رود و از شرق و جنوب به حوضه كارون محدود است. آب رودخانه دز از ارتفاعات اشترانکوه– قالی کوه و بخشی از سلسله جبال زاگرس سرچشمه گرفته و از دو شاخه اصلي به نام سزار وبختياري تشكيل مي‌شود اين دو شاخه پس از به هم پيوستن در محل تنگ پنج، رودخانه دز را تشكيل مي‌دهند. شيب متوسط رودخانه درطول آن متفاوت بوده و از 20-7 در هزار نيز مي‌رسد. همچنین سرشاخه‌های فرعی آن را رودخانه‌های بختیاری – تیره – ماربوده الیگودز مکن دان و سرخاب کشور تشکیل می‌دهند. رودخانه سزار درشمالي‌ترين قسمت حوضه مورد نظر در جريان است و از سه شاخه ماربره،تيره و سبزه تشكيل شده است.

جمعاً‌ 23 ايستگاه هيدرومتري با طول دوره آماري مختلف بر روي رودخانه‌هاي سزار، بختياري و دز در بالادست درياچه سد دز موجود مي‌باشد. از اين تعداد 18 ايستگاه هيدرومتري روي رودخانه سزار، چهار ایستگاه روي رودخانه بختياري تا محل تنگ‌پنج و ايستگاه هيدرومتري تله‌زنگ روي رودخانه دز قبل از ورود به درياچه سد احداث شده است. شكل 3- 1حوضه آبریز سد دز، ساختگاه آن و ایستگاه هیدرومتری تله زنگ را نشان مي‌دهد.

سد دز بر روی رودخانه دز در 23 کیلومتری شمال شرقی شهرستان اندیمشک احداث گردیده است، با احداث سد دز، دریاچه‌ایی به طول 65 کیلومتر به وجود آمده که حدود 3 میلیارد متر مکعب آب را در خود جای داده است. این سد اولین سد از مجموعه سدهای چندمنظوره می‌باشد که در اسفند ماه 1341 مورد بهره‌برداری قرار گرفته است.

هدف اصلی از احداث سد دز تأمین نیازهای آبیاری پایین دست، تولید برق و کنترل سیلاب می‌باشد. به منظور کنترل سیلاب‌ها دو تونل سرریز در ضلع شرقی دریاچه و با فاصله‌ی کمی از بدنه سد ساخته شده است که قطر تونل تخلیه شماره یک 14 متر و قطر تونل شماره دو 6/12 متر می‌باشد که هر یک از آن‌ها قادر به تخلیه 3000 متر مکعب آب در ثانیه می‌باشند، همچنین دو تونل آبگیری اصلی در ضلع غربی دریاچه ایجاد شده که هر یک به انشعاباتی با قطر کمتر تقسیم گردیده که توسط آنها آب پـشت دریاچه به تونل‌ها می‌رسد. حداکثر آب خروجی هر یک از تونل‌های آبگیری اصلی برابر با 240 مترمکعب در ثانیه است. در وسط بدنه سد در ارتفاع 7/222 متری از سطح دریا سه دریچه آبیاری مخروطی شکل به منظور آبیاری حدود 920000 هکتار زمین‌های کشاورزی و نیز کنترل سیلاب‌ها وجود دارد. حداکثر خروجی هر یک از این دریچه‌های آبیاری 60 مترمکعب در ثانیه می‌باشد.

تعداد 8 واحد ژنراتور هر یک به قدرت 65 مگاوات در نیروگاه سد دز وجود دارد و کل ظرفیت نصب موجود نیروگاه 520 مگاوات است. کلیدخانه که در ارتفاع 5/577 متری از سطح دریا واقع شده است شامل کلیدهای قدرت از نوع روغنی – گازی و کلیدهای هوایی شمش‌های اصلی و فرعی و دیگر تجهیزات لازم برای ولتاژ 230 کیلو ولت است. اتاق کنترل در ضلع غربی دره نزدیک به بدنه سد در ارتفاع 225 متری از سطح دریا قرار گرفته است. مجموع طول جاده های تونلی منتهی به اتاق فرمان و نیروگاه 5/6 کیلومتر است.

در جدول (3-1) خلاصه مشخصات سد دز ارائه گردیده است.

جدول 3-1 – خلاصه مشخصات سد دز، نیروگاه، خطوط انتقال نیرو و سایر قسمت های طرح

مشخصات سد دز
نوع سد بتونی دو قوسی
ارتفاع سد 203 متر
ارتفاع سد از سطح دریا 354 متر
ارتفاع پی از سطح دریا 151 متر
طول تاج 212 متر
ضخامت بدنه سد در پایین 27 متر
ضخامت بدنه سد در بالا 5/4 متر
ارتفاع دریچه ها در بدنه سد 71 متر
حفاری انجام شده 000،670 متر مکعب
بتن مصرف شده در ساختمان سد 000،480 متر مکعب
بتن مصرف شده در عملیات 000،125 متر مکعب
مشخصات نیروگاه
نوع توربین فرانسیس عمودی
سرعت چرخش دوربین 250 دور در دقیق
قدرت ژنراتور 65 مگا وات
تعداد واحد ها 8 واحد
ظرفیت ترانسفورماتور 84000 کیلو ولت آمپر
نسبت تبدیل ترانسفورماتور 8/13 به 230 کیلو ولت
خطوط انتقال نیرو
2 خط 230 کیلوولت دز به اهواز – 159 کیلومتر
2 خط 230 کیلوولت دز به اندیمشک – 20 کیلومتر
سایر اطلاعات
رقوم نرمال 352 متر از سطح دریا
حداقل ارتفاع موثر در تولید انرژی 290 متر از سطح دریا
حوضه آبریز رودخانه دز 225،000 کیلومتر مربع
حوضه آبریز سد 17،000 کیلومتر مربع
اراضی آبخور سد 125،000کیلومتر مربع
شروع بتن‌ریزی مهر ماه 1340
پایان بتن‌ریزی آذر ماه 1341

لينک جزييات بيشتر و دانلود اين پايان نامه:

بررسي اثرات تغییر اقلیم بر منحني فرمان بهره ­برداري سدها (مطالعه ی موردی سد دز)